https://pishawikarhospital.com/blog/ EN Sun, 13 Sep 2026 02:26:00 +0000 Incomedia WebSite X5 Pro imblog

वेदनारहित प्रसूती - भाग १

डॉ. मिलिंद पिशवीकर

डॉ. सौ. मंजुळा पिशवीकर

माधुरी नियमितपणे दवाखान्यात चेकअप साठी येत असे. नेहमी हसतमुख असणारी माधुरी अलीकडे तणावाखाली असल्यासारखी वाटे. तिला सातवा महिना पूर्ण होऊन आठवा चालू झाला होता. एके दिवशी अचानकपणे तिने विचारले लेबर क्लास कधी घेणार, तेव्हा मला लक्षात आले की ती अशी तणावग्रस्त का होती. बहुतेक स्त्रिया सात-आठ महिन्यात त्यांच्या प्रसूती बद्दल काळजी करू लागतात.

दुसऱ्या दिवशी ती लेबर क्लासला आल्यावर मी तिच्या काळजी बद्दल विचारले. तिच्या मोठ्या बहिणीची प्रसुती खूप वेदना सहन करूनही नॉर्मल झाली नाही म्हणून सिजर करावे लागले. तिने प्रसुतीवेळी होणारा त्रास व वेदना याबद्दल माधुरीला सांगितले होते. ते ऐकून माधुरीला काळजी वाटू लागली. माधुरीची समजूत काढणे त्यावेळी अवघड वाटले. माझ्या परीने मी तिला सांगितले की प्रसूती ही एक नैसर्गिक क्रिया आहे. हे प्रत्येक प्राणीमात्रामध्ये घडते आणि ही क्रिया बहुधा सहन करण्याच्या मर्यादित असते. निसर्गानेच स्त्रीचे शरीर गर्भधारणा व प्रसुतीसाठी योग्य बनवले आहे. पूर्वीच्या काळात घरातच प्रसूती होत असे त्यावेळी डॉक्टर उपलब्ध होत नसत. अद्यापि आदिवासी महिला व खेड्यातील स्त्रिया घरातच प्रसूत होतात. शारीरिक विधीप्रमाणे प्रसूती ही एक नैसर्गिक क्रिया आहे. आताच्या काळात आई व बाळ यांच्याबाबतीत जे धोके किंवा अडचणी उद्भवतात ते डॉक्टरांच्या मदतीने कमी केले जातात. अजूनही ८०% प्रसूती नैसर्गिक होतात. प्रसुती काळातील वेदना सहन करण्याची प्रत्येकाची ताकद वेगळी म्हणजे कमी जास्त असू शकते. बहुतेक स्त्रिया प्रत्यक्ष वेदनेपेक्षा ऐकलेल्या गोष्टीची भीती मनात बाळगतात. अशावेळी सकारात्मक विचार करणे आवश्यक असते. प्रसुती वेदना मला एकटीलाच नाहीत; बऱ्याच स्त्रिया त्या कणखरपणे सहन करतात. मग मीही करू शकते. मी नऊ महिने माझ्या बाळासाठी कितीतरी त्रास सोसला आहे, मग आता थोडावेळ त्रास सोसला की माझी सुदृढ बाळ जन्माला येईल. हे विचार ऐकून माधुरीच्या मनातील भीती कमी झाली.

मग तिने विचारले की या प्रसूती वेदना कमी होण्यासाठी किंवा सहन होतील यासाठी काही उपाय आहेत का? यावर दोन पद्धती आहेत.

*नैसर्गिक उपाय

*औषधाचा उपाय

नैसर्गिक उपाय - माधुरीला दीर्घ श्वसन (deep breathing) करायला सांगितले. दीर्घ श्वसनामुळे प्रसुती सुलभ होते. त्यासाठी पाठीवर झोपून, पाय दुमडून दीर्घ श्वसन म्हणजे श्वास रोखून धरण्याची व परत सावकाश सोडण्याची सवय करून घेतली. त्यावेळी कमरेचे स्नायू सैल करण्याची क्रियेचाही सराव करून घेतला. बहुतेक मुली डॉक्टर तपासणी करत असताना कमरेचे स्नायू अखडून घेतात. त्यामुळे योनीमार्ग आकुंचन पावतो व बाळाला बाहेर येण्यासाठी जागा अपुरी पडते व त्यामुळे डॉक्टर तपासणी करत असताना तिला वेदना होतात. या गोष्टी टाळण्यासाठी शवासन (relaxation exercise) जरुरी आहे.

स्वइच्छेने कमरेचा भाग सैल सोडण्याची सवय करणे उपयुक्त ठरते. प्रसुती वेदना सुरू झाल्यावर पिशवीचे तोंड कसे उघडते व बाळ कसे खाली सरकते याचे चित्र माधुरीला दाखविले. कळा सुरू झाल्यावर दीर्घ श्वसन चालू करून कळ जाईपर्यंत मनात आकडे मोजायचे, हा एक चांगले उपाय आहे. यामुळे लक्ष दुसरीकडे केंद्रित होते व किती आकड्यानंतर कळ जाते हे समजल्यावर उत्सुकतेने त्या आकड्याकडे लक्ष राहते. त्यामुळे वेदनांकडे असलेले लक्ष आकडे मोजण्याकडे वळते. हळूहळू दोन कळांमधील अंतर कमी होऊन कळा जास्त वेळ राहतात. यावरून प्रसूती लवकर होणार आहे असा सकारात्मक विचार मनात आणावा.

माधुरीने विचारले मला प्रसूती वेदना सुरू झाल्याचे कसे समजणार? मी तिला सांगितले प्रसुतीची सुरुवात खालीलपैकी कुठल्याही पद्धतीने होते.

१) सुरुवातीला ओटी पोटात अगदी बारीक व थोड्यावेळा पुरते (पाच ते दहा सेकंद) दुखते.

अर्धा ते एक तास या अंतराने कळ येऊ लागते यालाच Latent phase असे म्हणतात. पहिल्यावेळी हा कालावधी आठ ते दहा तासाचा असू शकतो काही पेशंटला या वेदना जाणवत सुद्धा नाहीत.

२) अंगावर थोडे लालसर चिकट स्त्राव जाऊ शकतो.

]]> Sun, 13 Sep 2026 02:26:00 GMT https://pishawikarhospital.com/blog/?वेदनारहित_प्रसूती https://pishawikarhospital.com/blog/rss/000000008 imblog

प्रसूतीपूर्व तपासणी कशी केली जाते भाग २

डॉ. सौ. मंजुळा पिशवीकर

याची सुरुवात म्हणजे प्रत्येक स्त्रीने जेव्हा तिला आपण गरोदर राहिलो आहोत याची शंका येते तेव्हा लवकरात लवकर दवाखान्यात येऊन त्याची प्रसूतीपूर्व तपासणीसाठी नोंद केली पाहिजे यामधील सुरुवातीला बरेचसे डॉक्टर सोनोग्राफी किंवा गर्भ चांगला आहे का याची खात्री करून घेतात ज्या स्त्रियांना उलट्यांचा फार त्रास होतो त्यांना उलट्या कमी होण्यासाठी औषध उपचार केला जातो व त्याचबरोबर फॉलिक ऍसिड या गोळ्या दिल्या जातात की ज्यामुळे बालकाच्या मेंदूची वाढ व्यवस्थित होते मेंदू व मणक्यांसंबंधी व्यंग निर्माण होण्याची शक्यता कमी होते. पहिले तीन महिने पुरेसे पौष्टिक आहार जात नसल्याने multivitamin च्या गोळ्या देखील दिल्या जातात या सुरुवातीच्या काळात या प्रसूतीपूर्व तपासणी मध्ये गरोदर स्त्रियांना दर महिन्याला तपासले जाते.

चार महिने पूर्ण झाल्यानंतर बालकाच्या शरीर रचनेत काही दोष नाही ना? हे पाहण्यासाठी एक सखोल सोनोग्राफी (detailed ultra sonography) केली जाते बरीच शारीरिक व्यंग यामुळे ओळखली जाऊ शकतात परंतु काही वेळा काही व्यंग उदा. (Deodental astresia) जठराचे मुख आनंद असणे वगैरे यातून समजले जात नाही.

या तीन महिन्यानंतर उलट्यांचा त्रास कमी होऊ लागतो व त्या स्त्रीला थोडेफार जेवण जाऊ लागते आणि त्यामुळे याच वेळी तिला चांगला पौष्टिक आहार कोणता व तो कसा घ्यावा हे समजावले जाते व त्याचप्रमाणे टॉनिकच्या म्हणजे रक्त वाढीसाठी व कॅल्शियमच्या गोळ्या दिल्या जातात कारण आता बालकाची वाढ झपाट्याने होत असते व बालक हे मातेचे रक्त व कॅल्शियम त्याच्या स्वतःच्या वाढीसाठी वापरते जे आपल्या भारतीय स्त्रियांमध्ये पहिल्यापासूनच कमी प्रमाणात असते. याच वेळी त्या स्त्रीला तिचा पहिला धनुर्वाताचा डोस दिला जातो व एक महिन्याच्या अंतराने दुसरा बूस्टर डोस दिला जातो कावीळ बी चे इंजेक्शन सुद्धा दिले जाते.

रक्त व लघवीची तपासणी ही यावेळी केली जाते की जेणेकरून काही दोष असेल तर लक्षात यावा रक्ताच्या तपासणीमध्ये तिच्या रक्ताचा गट रक्ताचे प्रमाण रक्तातील साखरेचे प्रमाण व एड्सची तपासणी केली जाते. ज्या   स्त्रियांमध्ये रक्ताचे प्रमाण खूपच कमी आहे त्यांना रक्त वाढीसाठी इंजेक्शनचा कोर्स दिला जातो कारण रक्त वाढीच्या गोळ्या पेक्षा त्याचा परिणाम लवकर दिसून येतो.

या प्रसूतीपूर्व तपासणीमध्ये पहिल्या सात महिन्यानंतर दर महिन्याला या गरोदर स्त्रियांचे रक्तदाब वजन तिचे पोषण गर्भाची वाढ इत्यादी तपासले जाते व नवव्या महिन्यात दर आठ-दहा दिवसांनी तपासले जाते जसजसे दिवस भरत येतील तस तसे वारंवार दाखवणे गरजेचे आहे कारण याच काळात रक्तदाब वाढणे गर्भाची वाढ कमी पडणे यासारख्या गोष्टी घडत असतात.

याच्याही पेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे या प्रसूतीपूर्व तपासणीमुळेच डॉक्टर व ती गरोदर स्त्रियांचा एकमेकांशी परिचय जवळीक वाढते आणि त्यामुळेच त्या स्त्रीला प्रसुतीच्या वेळी फार मनमोकळे वाटते व तिलाही जाणवते की डॉक्टरांना आपल्याबद्दल फार विश्वास वाटतो जवळीक आपुलकी वाटते तसेच डॉक्टरांना देखील या नऊ महिन्यांमध्ये तिच्यामध्ये काय काय समस्या आहेत हे माहीत असते. त्यामुळे डॉक्टर देखील प्रसुतीच्या वेळी तिला समजावून घेऊ शकतात. अशा प्रकारे या प्रसूतीपूर्व तपासणी क्लिनिकमुळे डॉक्टर व ती स्त्री यांच्यात एक वेगळेच नाते निर्माण होते व त्याचे फलित म्हणून चागली सुदृढ माता व बालक यांचा अतिव आनंद आपल्या पदरात पडतो.

]]> Sun, 06 Sep 2026 02:19:00 GMT https://pishawikarhospital.com/blog/?प्रसूतीपूर्व_तपासणी_कशी_केली_जाते https://pishawikarhospital.com/blog/rss/000000007 imblog

प्रसूतीपूर्व तपासणी भाग एक

डॉ. सौ. मंजुळा पिशवीकर

प्रसूतीपूर्व तपासणी ही संकल्पना दुसऱ्या महायुद्धापूर्वी अस्तित्वातच नव्हती. पण हळूहळू वैद्यकीय क्षेत्रात व इतर वैज्ञानिक क्षेत्रात जसजशी प्रगती होऊ लागली तस तशी डॉक्टरांना जाणीव झाली की गरोदर स्त्रियांची शरीरिक क्रिया ही इतर स्त्रियांपेक्षा नक्कीच वेगळी आहे आणि त्यामुळेच वारंवार गरोदर पणे त्यांची तपासणी करून योग्य उपचार केल्याने माता आणि बालक यांच्या फलितांशात नक्कीच सुधारणा जाणवेल आणि म्हणूनच प्रथम इंग्लंडमध्ये आणि नंतर इतर देशात सुद्धा प्रसूतीपूर्व तपासणी क्लिनिक (ANC Clinic) सुरू झाले व वैद्यकीय क्षेत्रात प्रसुतीशास्त्र म्हणून एक वेगळाच विषय अस्तित्वात आला.

आजच्या आधुनिक युगात शहरी भागात 70% व ग्रामीण भागात 50 टक्के प्रसूतीपूर्व तपासणी करून घेतात. डॉक्टरांची संख्या देखील 50 वर्षांपूर्वी पेक्षा-आठ दहा पट वाढलेली आहे. वेगवेगळ्या आजारांचे निदान व त्याच्या उपचार पद्धतीसाठी वेगवेगळी साधने निर्माण झाली आहेत आणि त्यामुळेच माता आणि बालक यांच्या तपासणीत बरीच सुधारणा झाली आहे पण त्यामुळेच या प्रसुती पूर्व तपासणीच्या कल्पनेतून सामान्य माणूस काही अवास्तव (unrealistic) अपेक्षा ठेवू लागला.

प्रसूतीपूर्व तपासणी म्हणजे काय?

ही एक गरोदर स्त्रियांची तपासणी आहे की जी दर थोड्या दिवसांनी केली जाते. ज्यामध्ये तिची सामान्य प्रकृती (general condition) कशी आहे म्हणजे मुख्यतः तिचे पोषण वजन रक्तदाब आणि गर्भाशयातील गर्भाची वाढ कशी आहे हे पाहिले जाते. तिला योग्य पोषणाची गरज असेल तर ते पुरवले जाते व प्रकृतीवर बारीक लक्ष ठेवले जाते. शिवाय तिचा एखादा जुना आजार गरोदर पणे वाढत तर नाही ना? किंवा एखादा नवीन आजार तर उद्भवत नाही ना? हेच प्रसूतीपूर्व तपासणी शोधले (detect) जाते आणि वेळीच योग्य उपचारही केले जातात. पण बऱ्याचदा असेही होऊ शकते की हे वैद्यकीय तंत्रज्ञान (science) माता पालक या दोघांच्या तब्येतीच्या बाबतीत पूर्ण खात्री देऊ शकत नाही कारण गरोदरपणातील बदल हे नैसर्गिक असतात आपण त्यात सुधारणा करू शकू पण मुळापासून एखादी गोष्ट आपण बदलू शकत नाही. उदा. पहिल्या १ ते ३ महिन्यात आपण फक्त गर्भ चांगला आहे ना? आणि त्याची वाढ व्यवस्थित होते का? हे पाहू शकतो आणि त्यासाठी इंजेक्शन, गोळ्या देऊ शकतो की जेणेकरून गर्भाची वाढ व्यवस्थित होईल, पण याच्या व्यतिरिक्त ही वैद्यकीय तंत्रज्ञान त्या गर्भामध्ये 'जीव' आणू शकत नाही ते निसर्गालाच केले पाहिजे.

त्याचप्रमाणे काही वेळा अचानक ५व्या/६व्या महिन्यात काही कारण नसताना गर्भाची वाढ कमी पडायला लागते, अशावेळी गर्भाच्या वाढीसाठी आवश्यक असे सर्व काही म्हणजे पूर्ण विश्रांती, योग्य पोषक आहार व काही औषधे ज्यामुळे वारेतून बालकाला होणारा रक्तपुरवठा सुधारू शकेल, अशी दिली जातात आणि गर्भाच्या वाढीकडे योग्य लक्ष ठेवले जाते. कोण आजतागायात असे औषध उपलब्ध नाही की खात्रीने गर्भाला वारेतून होणारा रक्तपुरवठा 100% वाढ होईल व गर्भाच्या वाढीत सुधारणा करू शकेल शेवटच्या ३-४ महिन्यात काही गरोदर स्त्रियांना उच्च रक्तदाबाचा त्रास होतो. प्रसुती पूर्व तपासणीमुळे हे वेळीच कळते आणि रक्तदाब आटोक्यात ठेवण्यासाठी औषधे दिली जातात. परंतु निसर्ग हा या आपल्या शास्त्रापेक्षा नक्की सामर्थ्यवान आहे आणि त्यामुळेच पुष्कळदा औषधांनी देखील रक्तदाब आटोक्यात ठेवणे कठीण जाते व त्यामुळे मातेला त्रास होऊ शकतो. जसे फिट्स (rclampria) किडनीवर ताण पडणे, लिव्हरचे काम कमी होणे इत्यादी. त्याचप्रमाणे गर्भावरही दुष्परिणाम होऊ शकतात उदा. गर्भाची वाढ कमी होणे बालक अपुऱ्या दिवसांचे जन्मले किंवा कधी कधी गर्भाशयातच बालक मृत होणे.

मग ही प्रसूतीपूर्व तपासणी कशासाठी? हा कुणालाही अगदी सहज पडेल असा प्रश्न आहे पण त्याची उत्तर असे आहे की अगदी सुरुवातीला एखाद्या आजाराचे निदान झाले तर आम्ही आमच्या औषध उपचाराने ७०-८०% केसेस मध्ये मदत करू शकतो. जसे जर रक्तक्षय असेल तर मातेला सुरुवातीलाच जनता वरचे औषध देऊन व नंतर रक्त वाढीसाठी औषधे देऊ शकतो. की जेणेकरून तिचे रक्ताचे प्रमाण इतके वाढेल की ज्यामुळे तिला बाळंतपणात होणाऱ्या रक्तस्त्रावाने फारसा त्रास होणार नाही. पण जर तिचे रक्ताचे प्रमाण कमीच राहिले तर बाळंतपणातील थोडासाही रक्तस्त्राव ती सहन करू शकणार नाही व त्यामुळे फार कठीण समस्या उद्भवू शकेल व काही वेळा मृत्यू देखील उद्भवू शकतो.

त्याचबरोबर जर उच्च रक्तदाबाचा त्रास वेळीच लक्षात आला तर योग्य वेळीच त्याचा औषध उपचार केल्याने बऱ्याच स्त्रियांना मदत होऊ शकते. त्यामुळे त्या स्त्रीला म्हणजेच तिच्या गर्भाला गर्भाशयातील पोषक व नैसर्गिक वातावरणात पूर्ण वाढण्यास (mature) पुरेसा वेळ मिळतो आणि जरी रक्तदाब ही आटोक्याच्या बाहेर गेला तरी मातेला आणि कधी कधी बालकाला सुद्धा कमीत कमी दुष्परिणाम भोगावे लागतील अशा अंदाजाने पूर्ण दिवस भरण्याआधी सुद्धा प्रसूती करून घेतली जाते.

]]> Mon, 31 Aug 2026 02:03:00 GMT https://pishawikarhospital.com/blog/?प्रसूतीपूर्व_तपासणी https://pishawikarhospital.com/blog/rss/000000006 imblog

वंध्यत्व चिकित्सा

डॉ. मिलिंद पिशवीकर

भारतामध्ये वंध्यत्वाची समस्या जवळ जवळ १५% जोडप्यांना भेडसावते. वंध्यत्व चिकित्सा, त्याबद्दलची तपासणी व उपचारांमध्ये आता खूप प्रगती झाली आहे.

ही समस्या वाढीला लागली आहे काय? होय

स्त्री / पुरुषांना होणारे STD हे आजार व सध्याची धकाधकीची जीवनपद्धती असू शकेल.

लग्नानंतर कुठल्याही प्रकारचे गर्भनिरोधक साधन एक वर्ष न वापरता व नियमित संबंध ठेवूनसुद्धा दिवस न राहिल्यास सल्ला घ्यावा. गर्भधारणा होण्यासाठी खालील गोष्टी आवश्यक असतात.

१. Ovulation - म्हणजे स्त्रीच्या अंडाशयातून स्त्रीबीज तयार होऊन ते सुटणे. ही क्रिया ज्या स्त्रीमध्ये नियमित पाळी असते तिच्यामध्ये महिन्यातून एकदा सर्वसाधारण पाळीच्या १४/१५ व्या दिवशी घडते.

२. Fertilization (फलित बीज) सुटलेले स्त्रीबीज गर्भाशयाच्या नळ्यातून गर्भाशयात येते. हे होत असताना पुरुष बीज (शुक्रजंतू) योनीमार्गातून वर सरकत नळीमध्ये येतात व त्यांचे मीलन होऊन गर्भ तयार होतो. स्त्री बीज एकदा सुटल्यावर ते १२-१४ तासच गर्भधारणेस योग्य राहते. पुरुष बीज मात्र २ दिवसापर्यंत जगू शकतात.

३. Implantation (गर्भधारणा) गर्भाचे गर्भाशयाच्या पिशवीमध्ये रोपण होणे. यासाठी गर्भाशयाच्या पिशवीचे अस्तर चांगले तयार व्हावे लागते या तीन महत्त्वाच्या क्रियांमध्ये कुठेही अडथळा आल्यास वंध्यत्वाची तक्रार येते.

कारण पुरुषांमध्ये, स्त्रीमध्ये किंवा दोघांच्यात मिळून असू शकते.

स्त्री वंध्यत्व

एका स्त्रीमध्ये दर महिन्याला ३-४ अंडबीजे तयार होऊ लागतात. त्यातील एक अंडबीज परिपक्व होते. हे अंडबीज अंडकोषातून बाहेर पडते ते गर्भाशयाच्या पिशवीच्या नळीत येते. तिथे त्याचे पुरुष बीजाशी (शुक्रजंतुशी) मीलन होते. हा तयार झालेला गर्भ पुढे सरकून गर्भाशयात येतो व तेथे त्याचे रोपण होते. अर्थातच यातल्या कोणत्याही क्रियेमध्ये अडचण आल्यास स्त्रीला दिवस राहत नाहीत.

स्त्री वंध्यत्वाची कारणे :-

१. अंडाशयातून अंडबीज तयार न होणे, वा तयार होऊन न सुटणे. (PCOD)

२. नळ्या (Tubes) बंद असणे.

३. गर्भाशयाच्या पिशवीमध्ये दोष असणे. उदा पिशवी खूप लहान आकाराची असणे. पिशवीमध्ये पडदा असणे.

४. पिशवीचे अस्तर व्यवस्थित तयार न होणे. (हार्मोन्सची कमतरता अगर इन्फेक्शनमुळे)

५. गर्भाशयाच्या पिशवीमध्ये व नळ्याभोवती पडदे तयार होणे ही गोष्ट पूर्वीच्या

अ) Infection मुळे असू शकते.

ब) Operation मुळे असू शकते.

क) Endometriosis मुळे (पिशवीचे अस्तर पिशवीच्या बाहेर पसरणे) यामुळेही असू शकते.

६ स्त्रीमध्ये पिशवीच्या मुखाजवळ वा योनीमार्गात काही वेळेला पुरुषबीजनाशक स्त्राव वा Antibodies तयार झाल्यास पुरुष बीज वरती सरकू शकत नाही.

७. स्त्रीच्या शरीरातील हार्मोन्समध्ये काही दोष असल्यास व

८. स्त्रीमध्ये गुणसूत्राचा दोष असल्यास.

स्त्री वंध्यत्व चिकित्सा व उपचार :-

Tests for Ovulation म्हणजे अंडाशयातून अंडबीज तयार होतात का नाही हे बघण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चाचण्या, उदा.

१. पाळी नियमित होणे.

२. पाळीच्या मध्यावर म्हणजे १२-१४ व्या दिवशी पोटात दुखणे.

३. पाळीच्या मध्यावर योनी मार्गातील स्त्राव वाढणे.

४. स्त्रीने स्वतःचे म्हणजे BBT बेझल बॉडी टेंपरेचर ठेवणे.

BBT म्हणजे काय ?

सकाळी गादीतून उठण्यापूर्वी (चूळ वगैरे भरण्याच्या आत) तोंडातील टेंपरेचर घेणे व रेकॉर्ड ठेवणे. पाळीच्या पहिल्या दिवसापासून शेवटच्या दिवसापर्यंत टेंपरेचर रेकॉर्ड ठेवल्यास अंडबीज तयार होऊन फुटल्यानंतर त्या स्त्रीमध्ये Temp. 1/2° ने जास्त राहील.

म्हणजे उदा.

समजा १२ व्या दिवशी ९८ अंश असेल तर १४ व्या दिवशी ९८.५ अंश असे दिसेल.

आता ही गोष्ट डॉक्टरांना कशी कळू शकते ?

१. Urine-LH तपासणी करून.

पाळीच्या मध्यावर रुग्णांची लघवी तपासली जाते. त्यामध्ये स्त्रीबीज सुटण्यासाठी निर्माण होणारे खाव आढळल्यास स्त्रीबीज तयार होऊन सुटल्याचे समजू शकते.

२. Blood Progrestrone स्त्री बीज सुटल्यानंतर रक्तातील Progestorne हे स्राव वाढतात.

३. EB इंडोमेट्रीयल बॉयापसी पिशवीच्या अस्तराचा तुकडा काढून तपासल्यास

४. स्कॅन करून पाळीच्या १०-११ दिवसापासून एक आड एक दिवस TVS म्हणजे योनीमार्गातून स्कॅन करून अंडाशयातून होणारे बिल व ते फुटते का? याकडे लक्ष देता येते.

इतर तपासण्या :

a) HSG (हिस्टोसालपिगोंग्राफी) :- म्हणजे पिशवीचा फोटो काढणे (औषध सोडून) यामध्ये नळ्या व गर्भाशयाच्या पिशवीची माहिती मिळू शकेल.

b) लॅप्रोस्कॉपी व हिस्ट्रोस्कोपी :

c) हार्मोन्स AMH, FSH, LH, E2, Prolaction इत्यादी.

पुरुष वंध्यत्व

पुरुष वंध्यत्वाची कारणे :-

१. शुक्रजंतू कमी असणे / अजिबात नसणे.

२. शुक्रजंतूची चपळता कमी असणे आणि

३. वीर्यपात न होणे ही प्रमुख कारणे असतात.

या प्रकारच्या समस्या कुणामध्ये येऊ शकतात.

१. ज्यांना STD हे आजार झाले आहेत.

२. गालगुंड (पुरुष वयात आल्यावर) झाले असल्यास.

३. पुरुषजननेंद्रियाजवळ व त्यासंबंधी काही शस्त्रक्रिया झाली असल्यास.

४. Varicocele :- म्हणजे पुरुष जननेंद्रियाजवळच अशुद्ध रक्तवाहिन्यांचे जाळे वाढते. त्यामुळे जनेंद्रिया (TESTES) व तापमान वाढून शुक्रजंतुची उत्पत्ती कमी होणे किंवा चपळता कमी होते.

५. कांही औषधे, उदाहरणास्तव मानसिक आजारासंबंधी वा ब्लड प्रेशर संबंधीची औषधे व्यक्ती घेत असल्यास.

६. Testes :- ची खूप उष्णतेशी संबंध आल्यास उदा. फरनेसच्या ठिकाणी काम करणे वगैरे.

७. तंबाखूचे सेवन केल्यास.

८. रक्तातील साखरेचे प्रमाण जास्त असल्यास इतर

९. गुणसूत्रातील व आंतरस्त्रावातील दोषांमुळे

१०. मोबाईलचा अति वापर.

त्याबद्दलची तपासणी :-

अ) पुरुषाच्या जननेंद्रियाची तज्ज्ञांकडून तपासणी

ब) शुक्रजंतूची तपासणी

शुक्रजंतू दोन प्रकारे उपलब्ध होतात -

१. हस्तमैथुन करून

२. संबंध ठेवत असताना वीर्यपतन होण्यापूर्वी

क) सँपलमध्ये काय बघितले जाते?

१. शुक्रजंतूचे प्रमाण

२. त्यांचा आकार

३. त्याची चपळता

४. कुठल्याही प्रकारच्या (Infection) ची लक्षणे

ड) तपासणी आधीचे नियम

१. शुक्रजंतूची तपासणी करताना कमीत कमी २-३ दिवस आधी संबंध (वीर्यपतन) झाले नसले पाहिजे.

२. सँपल १/२ तासात लॅबमध्ये पोहचले पाहिजे.

३. शक्यतो सँपल लॅबमध्ये दिलेले बरे.

इतर चाचण्या

৭. Testicular Biopsy: शुक्रजंतूची उत्पत्ती बघतात.

२. Hormonal Tests आंतरस्त्रावाची (FSH, LH, Sr Testesterone) तपासणी

Treatment / उपाय

शुक्रजंतूचे प्रमाण कमी असल्यास कारणाप्रमाणे ट्रिटमेंटचा प्रयत्न केला जातो. हार्मोन्स / गोळ्या दिल्या जातात. Varicocele असल्यास त्याचे ऑपरेशन करावे लागते. हे सर्व करून ही जर शुक्रजंतूचे प्रमाण कमी असेल तर

१. IUI म्हणजे वीर्यातील चांगले शुक्रजंतू गाळून घेऊन त्यावर प्रक्रिया करून स्त्रीच्या गर्भाशयात नळीवाटे पोहचवता येते.

२. जर हा ही प्रयोग असफल झाला वा शुक्रजंतूचे प्रमाण खूप कमी असल्यास गर्भधारणा लॅबमध्ये घडवून तयार गर्भाचे स्त्रीच्या गर्भाशयात रोपण केले जाते. (IVF / ICSI)

IVF Test Tube baby

ह्यामध्ये एका अंडबिजा शेजारी ५० हजार शुक्रजंतू ठेवून गर्भधारणा घडविली जाते.

ICSI: Intra Cytoplasmic Sperm injection ह्यामध्ये सूक्ष्मदर्शकाखाली एक अंडबीजाबरोबर एक शुक्रजंतूचे मीलन घडवून आणले जाते.

IUI (D) वीर्यामध्ये काही कारणांनी शुक्रजंतू नसल्यास दाता-वीर्य घेऊन IUI केले जाते.

या सर्व ट्रिटमेंटमध्ये सर्वसाधारण ४०% ते ५०% यश अपेक्षित असते.

]]> Mon, 24 Aug 2026 02:14:00 GMT https://pishawikarhospital.com/blog/?infertility_treatment_in_kolhapur https://pishawikarhospital.com/blog/rss/000000005 imblog

गरोदरपणी होणारा त्रास

डॉ. मिलिंद पिशवीकर
डॉ. सौ. मंजुळा पिशवीकर

गर्भवती स्त्रीने रात्रीपासून सकाळपर्यंत दहा-बारा तास उपाशी असणे ठीक नाही. तिच्या शरीरातील कॅलरीज तिला व बाळाला खर्च केल्या जातात. या काळात कॅलरीजची गरज वाढलेली असते. सकाळी उठल्याबरोबर कपभर दूध व दोन ग्लुकोज बिस्किटे खाणे आवश्यक आहे.

वैशाली तिच्या सासूबाईं बरोबर कन्सल्टिंग मध्ये आली. ती खूप थकलेली होती व बावरलेली दिसत होती. तिच्याशी बोलल्यानंतर असे लक्षात आले की ती आणि सासूबाई यांच्यामध्ये तणाव निर्माण झाला आहे. तिचे लग्न होऊन तीन-चार महिनेच झालेले होते व पाळी चुकली होती. तिला उलट्या होत होत्या. सासूबाईंची तक्रार होती की ती व्यवस्थित खात-पीत नाही.  कायम मरगळल्यासारखी दिसते. त्या सांगत होत्या की आपल्या आवडीचे हवे ते करून खा.  तरीही काही खात नाही. त्या सांगत होत्या की मुलाचीही तक्रार असते की सुनबाई उत्साही असत नाही.

हे ऐकून मला हसू आले, कारण असे संवाद रोजच ऐकायला मिळतात. वैशालीची तपासणी केल्यावर ती दीड महिन्याची गर्भवती असल्याचे लक्षात आले. बाकी तिची प्रकृती ठीक होती. वैशालीला काही सांगण्यापेक्षा सासूबाई व पती यांना समजावून सांगणे जास्त गरजेचे होते. वैशालीला होत असलेला त्रास नैसर्गिक आहे. प्रत्येक गर्भवतीला कमी-जास्त प्रमाणात असा त्रास होतो. पहिल्या तीन महिन्यात HCG नावाचा स्त्राव गर्भवतीच्या रक्तात जास्त प्रमाणात असतो. त्यामुळे मळमळ व उलट्या होण्याचा त्रास होतो. यापुढील काळात वार तयार होऊन लागते व उलट्या होण्याचे प्रमाण कमी होऊ लागते. खाण्याची इच्छा होत असूनही जेवण जात नाही. यामुळे मुलींना संकोचल्यासारखे वाटते. नवीन घरातील वातावरणात समरस किंवा एकरूप झालेल्या नसतात. अशा वेळी लगेचच दिवस राहिल्यामुळे व्यवस्थित आहार न घेणे व अंतस्त्रावातील बदलांमुळे निर्माण झालेला निरुत्साह गैरसमृद्धीस कारणीभूत ठरतो. हळूहळू उत्साह वाढू लागतो व खाण्यातही फरक पडतो.

सासूबाईंच्या शंकेनुसार व्यवस्थित जेवण घेतले नाही तर गर्भावर परिणाम होण्याची शक्यता नाही का? पहिल्या तीन महिन्यात गर्भाचे अवयव तयार होत असले तरी गर्भ लहान असल्यामुळे गर्भवतीच्या खाण्यावर अवलंबून नसते.

गरोदरपणी होणाऱ्या उलट्या व मळमळ

बाळाच्या हाडांची वाढ चौथ्या महिन्यानंतर सुरुवात होते. त्यानंतरच्या कालावधीमध्ये गर्भवतीने आहाराकडे जास्त लक्ष देणे गरजेचे असते. यावेळी लक्ष न दिल्यास गर्भावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. बऱ्याचदा पाणीही पचत नसले तरी गर्भाची वाढ व्यवस्थित होते.

वैशालीच्या पतीने शंका विचारली की तिचे वजन दोन किलो कमी झाले आहे व सारखी झोप येते व सतत चिडचिड करते. आजीचे म्हणणे असे की गर्भवतीने जास्त झोपणे चांगले नाही. पहिल्या तीन महिन्यात गर्भवतीचे वजन कमी होणे हा सर्वसामान्य अनुभव असतो. सारखी झोप येणे हेही स्वाभाविक असते. कारण तिच्या रक्तातील साखरेचे प्रमाण कमी झालेले असते यासाठी तिला झोपेची गरज आहे व हे समजून घेऊन तिची झोप पूर्ण होईल हे पहावे.

मलाही असे आठवते की मी गर्भवती असताना मी स्वतः अतिशय व्यस्त होते. मला ठीक वाटत नसले तरी पेशंट तपासणी करावी लागत असे. यातून केव्हा झोपायला मिळेल या संधीची वाट पाहत असे. तेव्हा या गोष्टीची काळजी करू नये. थोड्याच दिवसात तिची तब्येत बरी होईल.

वैशाली म्हणाली मला सकाळीच जास्त त्रास होतो. यावर मी विचारले दिवसभरात काय आहार घेते? त्यावर तिने सांगितले मी आंघोळ होईपर्यंत म्हणजे आठ-साडेआठ वाजेपर्यंत काहीही खात नाही. हे योग्य नाही. गर्भवती स्त्रीने रात्रीपासून सकाळपर्यंत दहा-बारा तास उपाशी असणे ठीक नाही. तिच्या शरीरातील कॅलरीज तिला व बाळाला खर्च केल्या जातात. या काळात कॅलरीजची गरज वाढलेली असते. सकाळी उठल्याबरोबर कपभर दूध व दोन ग्लुकोज बिस्किटे खाणे आवश्यक आहे. यामुळे रक्तातील साखरेचे प्रमाण (BSL) नाश्ता घेण्याच्या वेळेपर्यंत योग्य राहील. एका वेळी पूर्ण जेवण जात नाही. त्यामुळे थोड्या थोड्या वेळाने काहीतरी खाल्ले पाहिजे. नाष्ट्यानंतर पुन्हा कपभर दूध घ्यावे त्यानंतर दोन तासांनी केळ्यासारखे फळ खावे. साडेबारा ते एकच्या दरम्यान एखादी चपाती खाल्ली पाहिजे. पुन्हा एक तासाने भात खाल्ला की त्रास होणार नाही. अशा पद्धतीने दिवसभराचे जेवण विभागून घेतले पाहिजे. दर दोन तासांनी काहीतरी खाणे आवश्यक आहे. तरीही जेव्हा थकवा वाटेल त्यावेळी दोन चमचे ग्लुकोज पावडर किंवा काहीतरी चिक्की लाडू यासारखा गोड पदार्थ खाल्ल्याने रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढेल व मळमळने कमी होईल.

बऱ्याच जणी पतीबरोबर जेवणासाठी वाट पाहतात. गर्भवतींनी ही गोष्ट टाळली पाहिजे मळमळणे कमी होण्यासाठी मी वैशालीला औषध लिहून दिले. पहिले तीन महिने फॉलिक ऍसिडच्या गोळ्या घेतल्या पाहिजेत. याचबरोबर पूर्ण पोषणमूल्य मिळवण्यासाठी विटामिन च्या गोळ्या घेणे आवश्यक आहे. उलट्या होण्याचे प्रमाण वाढले तर (dehydration) शरीरातील पाणी कमी होऊन अशक्तपणा येतो अशा वेळी दवाखान्यात ऍडमिट होऊन सलाईन घेणे आवश्यक आहेत. त्याचबरोबर हलके जेवण घेतले पाहिजे. मानसिक स्थिती बदलण्यासाठी वातावरण बदलणे खूप उपयोगी असते.

माझ्या एका पेशंटची गोष्ट सांगते. तिच्या सासरचे लोक तिची खूप काळजी घेत असत. तरी एक दिवसाआड तिला सलाईन द्यावे लागत असे. तिची आई येऊन तिला विश्रांतीसाठी दुसऱ्या गावी आपल्या घरी घेऊन गेली. आठवड्यातच तिची प्रकृती सुधारली. तिचे उलट्या होण्याचे प्रमाण कमी झाले. शास्त्रीय ज्ञान व माणसांचा अहं (ego) यापेक्षा निसर्ग व समंजसपणा जास्त शक्तिशाली आहे.

]]> Mon, 17 Aug 2026 06:23:00 GMT https://pishawikarhospital.com/blog/?pregnancy https://pishawikarhospital.com/blog/rss/000000004